Syntetyczne zdjęcia a radość z gotowania – czy cyfrowy retusz odbiera smak potrawom?

Cyfrowy retusz nie odbiera potrawie smaku, a syntetyczny obraz nie przesądza o tym, czy gotowanie sprawi ci przyjemność. Może jednak zmienić oczekiwania: danie oglądane na ekranie wydaje się bardziej kolorowe, obfite lub apetyczne, niż będzie wyglądało na talerzu. Badania pokazują wpływ zdjęć na ocenę atrakcyjności jedzenia i apetyt, ale nie dowodzą, że wyretuszowane fotografie same w sobie odbierają radość z przygotowywania posiłków.

Co właściwie widzimy na zdjęciu potrawy?

Zdjęcie przepisu bywa wiernym zapisem gotowego dania, ale może też przedstawiać potrawę starannie zaaranżowaną na potrzeby fotografii. Oświetlenie, kąt ujęcia, dobór talerza i dodatków zmieniają to, co przyciąga wzrok. Późniejsza korekta koloru lub kontrastu może jeszcze mocniej podkreślić rumianą skórkę, zieleń ziół czy połysk sosu.

Retusz i obraz wygenerowany przez AI to nie to samo. Retusz zmienia istniejącą fotografię, choć zakres zmian może być bardzo różny. Obraz syntetyczny powstaje cyfrowo i nie musi przedstawiać potrawy, którą ktokolwiek rzeczywiście ugotował. Dla osoby szukającej pomysłu na obiad różnica ma znaczenie: fotografia może pokazywać możliwy efekt przepisu, natomiast obraz wygenerowany nie jest sam w sobie potwierdzeniem, że taki efekt da się uzyskać w kuchni.

Nie znaczy to, że każde atrakcyjne zdjęcie wprowadza w błąd. Potrawa może wyglądać świetnie bez cyfrowej obróbki, a delikatna korekta zdjęcia nie musi zmieniać jego sensu. Warto raczej zwracać uwagę na rozbieżność między tym, co pokazuje obraz, a tym, czego można rozsądnie oczekiwać od dania przygotowanego według przepisu.

Dlaczego idealny obraz podnosi oczekiwania?

Zanim spróbujemy jedzenia, wzrok podpowiada nam, czy będzie świeże, ciepłe, chrupiące albo soczyste. To wrażenie powstaje na podstawie wskazówek, które nie są smakiem: koloru, faktury powierzchni, połysku i sposobu podania. Zdjęcie może więc sprawić, że wyobrazimy sobie określony smak, choć nie przekazuje zapachu, temperatury ani konsystencji potrawy.

W badaniu obejmującym 297 osób obrazy jedzenia wygenerowane przez AI oceniano jako bardziej apetyczne niż fotografie prawdziwych potraw, gdy uczestnicy nie znali ich pochodzenia. Kiedy dowiadywali się, jak powstały obrazy, przewaga wersji syntetycznych znikała. Badacze zauważyli też, że obrazy generowane przedstawiały jedzenie jako bardziej obfite i energetyczne. Wynik dotyczy oceny wyglądu, nie tego, jak smakowałby posiłek ugotowany na podstawie takiego obrazu.

Znaczenie ma również świadomość, że patrzymy na wytwór AI. We wstępnym badaniu z udziałem 154 osób rozpoznawanie obrazu jako wygenerowanego wiązało się z niższymi ocenami atrakcyjności, naturalności i zdrowotności przedstawionego jedzenia oraz mniejszą chęcią jego zjedzenia. Ten wynik nie oznacza, że każdy odbiorca odrzuci syntetyczną ilustrację. Pokazuje natomiast, że na ocenę wpływa nie tylko to, co widzimy, lecz także to, co wiemy o powstaniu obrazu.

Poprzeczki nie podnosi wyłącznie AI. W eksperymencie z 26 wariantami fotografii tego samego dania zmiana wyglądu dodatków wpływała na ocenę apetyczności. Liczyły się między innymi kolor, wrażenie wilgotności i ciepła. Jeżeli przepis pokazuje danie w świetle podkreślającym te cechy, domowa wersja może wyglądać skromniej, mimo że została przygotowana poprawnie.

Czy oglądanie zdjęć zmienia smak jedzenia?

Trzeba odróżnić przewidywany smak od wrażenia podczas jedzenia. Fotografia potrafi zachęcić do spróbowania potrawy lub zbudować wyobrażenie o jej smaku. Nie wynika z tego, że cyfrowa korekta obrazu zmienia skład dania, jego zapach czy to, co dzieje się na języku. Wygląd i wcześniejsze oczekiwania mogą jednak wpływać na sposób odbioru posiłku.

Obrazy jedzenia nie są dla apetytu całkiem obojętne. W eksperymencie opisanym w przeglądzie badań osoby, które obejrzały 60 zdjęć słonych potraw, oceniały później jedzone orzeszki jako mniej apetyczne niż osoby oglądające zdjęcia słodkich potraw albo mniejszą liczbę obrazów. Możliwym wyjaśnieniem jest chwilowe znużenie podobnymi bodźcami. Nie jest to dowód na trwałą utratę przyjemności z jedzenia ani na szczególne działanie retuszu — badanie dotyczyło liczby i rodzaju oglądanych zdjęć.

Z kolei analiza 15 tysięcy zdjęć przepisów z portali w Chinach, Stanach Zjednoczonych i Niemczech, uzupełniona badaniem 450 osób, pokazała, że postrzegany wygląd i przewidywany smak miały znaczenie dla oceny atrakcyjności dań. Preferencje wizualne różniły się między badanymi kulturami. Nie istnieje zatem jeden uniwersalny „idealny kadr”, który każdemu obieca równie smaczny posiłek.

Zdjęcie przepisu a radość z gotowania

Największe napięcie pojawia się nie wtedy, gdy potrawa smakuje gorzej przez retusz — bo retusz jej nie dotyka — lecz wtedy, gdy gotujący porównuje własny talerz z obrazem przygotowanym lub wygenerowanym z myślą o jak najlepszym wrażeniu wizualnym. Jeśli za cel uzna dokładne odtworzenie kadru, może przeoczyć to, co w kuchni jest bardziej użyteczne: odpowiednią miękkość warzyw, stopień przyrumienienia czy równowagę przypraw.

To możliwy mechanizm rozczarowania, a nie potwierdzony wynik badań nad przyjemnością gotowania. Dostępne ustalenia lepiej opisują reakcje na obrazy, apetyt i oczekiwania wobec jedzenia niż emocje towarzyszące samemu przygotowywaniu posiłku. Nie pozwalają więc stwierdzić, że korzystanie z syntetycznych zdjęć odbiera chęć do gotowania.

Warto też odróżnić oglądanie cudzych, perfekcyjnych ujęć od fotografowania własnego posiłku. W jednym z eksperymentów opisanych w przeglądzie badań robienie zdjęć nie zmieniło ocen przyjemności z jedzenia, choć podczas sesji z fotografowaniem uczestnicy zjedli mniej niż podczas sesji bez zdjęć. Nie daje to podstaw, by każde sięgnięcie po aparat uznawać za przeszkodę w cieszeniu się posiłkiem.

Jak korzystać ze zdjęć potraw bez presji na idealny efekt?

Zdjęcie najłatwiej wykorzystać jako wskazówkę dotyczącą pomysłu na danie lub sposobu podania, nie jako gwarancję identycznego wyniku. Gdy wybierasz przepis, sprawdź, czy opis przygotowania mówi, jak uzyskać cechę, która przyciągnęła twoją uwagę. Jeśli zachęca cię chrupiąca skórka, ważniejsze od jej odcienia na ekranie będzie to, czy instrukcja wyjaśnia sposób pieczenia. Jeśli danie wygląda na soczyste, przyjrzyj się składnikom i kolejności czynności, a nie tylko połyskowi na fotografii.

Pomocne mogą być trzy proste zasady:

  • Wybierz jeden cel dla potrawy. Zamiast odtwarzać cały kadr, skup się na tym, co chcesz osiągnąć podczas jedzenia: chrupkości, świeżości, zapachu ziół lub odpowiedniej temperaturze.
  • Oceniaj danie zmysłami, nie tylko wzrokiem. Próbuj w trakcie gotowania i dostosowuj przyprawienie do własnych upodobań. Kolor ze zdjęcia nie powie ci, czy sos wymaga jeszcze doprawienia.
  • Oddzielaj inspirację od obietnicy. Gdy obraz jest wygenerowany lub wyraźnie zmodyfikowany, potraktuj go jako pomysł na wygląd, a nie dowód, że gotowy posiłek będzie wyglądał dokładnie tak samo.

To rozróżnienie przydaje się także osobom publikującym przepisy. Analiza 4,6 miliona zdjęć w serwisie Flickr, przywołana w przeglądzie badań, wykazała, że fotografie jedzenia z filtrami były o 16% częściej oglądane niż zdjęcia bez filtrów. Filtr może zatem pomóc przyciągnąć uwagę, ale większa oglądalność nie mówi nic o smaku potrawy. Jeśli obraz został wygenerowany albo zmieniony tak mocno, że nie oddaje wyglądu gotowego dania, warto to wyraźnie zaznaczyć.

Fotografia może rozbudzić apetyt, zachęcić do wypróbowania przepisu i podsunąć sposób podania. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy ekran staje się jedyną miarą udanego gotowania. O tym, czy potrawa daje przyjemność, decyduje również to, czego zdjęcie nie pokaże: jej zapach, konsystencja i smak dopasowany do osoby, która ją przygotowała.

Przeczytaj również: